Ախթալայի և հարակից գյուղերի հոգևոր հովիվ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյանը գրում է.
«Վրաց Ուղղափառ Եկեղեցու՝ Ադրբեջանի տարածքում գտնվող Կուրմուկի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու վերաբերյալ բարձրաձայնած մտահոգությունը պետք է մեզ ստիպի մտածել ավելի լայն հարցի մասին․ ի՞նչ է տեղի ունենում Հարավային Կովկասի քրիստոնեական ժառանգության հետ, երբ պատմական հուշարձանը հայտնվում է ժամանակակից պետական սահմանների ներսում։
Այս հարցում մենք՝ հայերս, ցավոք, ունենք ոչ միայն պատմական հիշողություն, այլև սեփական փորձառություն։
Դավիթ Գարեջայի վանական համալիրը Վրաստանի քրիստոնեական մշակույթի կարևորագույն հուշարձաններից է։ Սակայն համալիրի որոշ հատվածների շուրջ Վրաստանի և Ադրբեջանի միջև գոյություն ունի պետական սահմանազատման խնդիր։ Այս հարցը պետք է լուծվի իրավական և մասնագիտական ճանապարհով՝ առանց վանական համալիրի պատմական ու հոգևոր նշանակությունը քաղաքական նպատակներով վերաձևակերպելու։
Բայց Դադիվանքի և Գանձասարի պարագայում իրավիճակն այլ բնույթ ունի։ Այս վանքերը դարերով կապված են հայկական քրիստոնեական կյանքի, Հայ Առաքելական Եկեղեցու, հայերեն արձանագրությունների, ճարտարապետության և Արցախի պատմության հետ։ Գանձասարի մասին նույնիսկ այսօր պահպանված միջնադարյան հայերեն արձանագրությունները վկայում են նրա պատմության մասին, իսկ Դադիվանքը ևս ունի հայերեն արձանագրությունների և խաչքարերի հարուստ ժառանգություն։
Եվ երբ այս հուշարձանները ներկայացվում են պարզապես որպես «կովկասյան աղվանական» ժառանգություն՝ նրանց հայկական պատմական շերտը լռեցնելով կամ երկրորդական դարձնելով, առաջանում է արդեն ոչ միայն հուշարձանի պահպանության, այլև պատմական հիշողության իրավունքի խնդիր։
Աղվանական քրիստոնեական ժառանգության պատմությունը, անշուշտ, նույնպես տարածաշրջանի պատմության կարևոր մասն է։ Սակայն որևէ պատմական մշակույթ ճանաչելու համար անհրաժեշտ չէ ջնջել մյուսի հետքերը։
Պատմությունը զրոյական գումարով խաղ չէ։
Եթե Կուրմուկի Սուրբ Գևորգի դեպքում Վրաց Ուղղափառ Եկեղեցին իրավունք ունի բարձրաձայնելու իր պատմական և հոգևոր ժառանգության պահպանության մասին, ապա նույն իրավունքը պետք է ճանաչվի նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ։
Եթե Դավիթ Գարեջայի դեպքում վրացական կողմը պաշտպանում է իր եկեղեցական և մշակութային ժառանգությունը, ապա դա հասկանալի է և բնական։
Նույն չափանիշը պետք է կիրառվի նաև Դադիվանքի, Գանձասարի և հայկական մյուս քրիստոնեական հուշարձանների նկատմամբ։
Չի կարելի ասել՝ «քանի որ այսօր հուշարձանը գտնվում է մեր պետության տարածքում, ուրեմն նրա պատմությունն էլ մերն է»։
Պետական սահմանը և մշակութային հիշողությունը նույն հասկացությունները չեն։
Տարածքը կարող է փոխվել։
Պետական սահմանը կարող է փոխվել։
Բայց միջնադարյան արձանագրությունը չի փոխվում։
Քարի վրա փորագրված անունը չի փոխվում։
Որմնանկարի պատկերագրությունը չի փոխվում։
Եկեղեցու ճարտարապետական լեզուն չի փոխվում։
Դարերի ընթացքում պահպանված ձեռագիրը չի փոխվում։
Ուստի հուշարձանի պատմական ինքնությունը պետք է որոշվի ոչ թե քաղաքական հայտարարությամբ, այլ գիտական փաստերով։
Հայ Առաքելական Եկեղեցին և Վրաց Ուղղափառ Եկեղեցին այստեղ կարող են ունենալ ոչ թե հակառակորդների, այլ գործընկերների դեր։
Այսօր Կուրմուկի Սուրբ Գևորգի հարցը բարձրացնում է Վրաց Եկեղեցին։
Վաղը կարող է բարձրացվել Դադիվանքի կամ Գանձասարի հարցը։
Եվ մենք պետք է կարողանանք նույն սկզբունքով պաշտպանել բոլոր քրիստոնեական համայնքների պատմական ժառանգությունը։
Որովհետև քրիստոնեական ժառանգության պաշտպանությունը ազգային սեփականության համար պայքար չէ։ Այն պատմական ճշմարտության, հիշողության և մշակութային արժանապատվության պաշտպանություն է։
Ադրբեջանը, եթե ցանկանում է իրապես պահպանել իր վերահսկողության տակ գտնվող քրիստոնեական հուշարձանները, պետք է թույլ տա դրանց պատմությունը ներկայացնել ամբողջությամբ՝ ներառյալ հայկական և վրացական պատմական շերտերը, և ապահովի անկախ մասնագիտական ուսումնասիրություն ու պահպանություն։
Հուշարձանը կարելի է վերականգնել։
Քարը կարելի է մաքրել։
Տանիքը կարելի է նորոգել։
Բայց եթե հուշարձանի պատմությունն են փոխում, վերականգնվում է ոչ թե պատմական ժառանգությունը, այլ ստեղծվում է նրա նոր քաղաքական մեկնաբանությունը։ Քրիստոնեական աշխարհը պետք է միասին ասի՝ պահպանե՛ք եկեղեցիները, պահպանե՛ք վանքերը, պահպանե՛ք արձանագրությունները, պահպանե՛ք պատմությունը։ Որովհետև Սուրբ Գևորգը, Սուրբ Հովհաննեսը, Սուրբ Աստվածածինը և Քրիստոսի Խաչը չեն կարող բաժանվել պետական սահմաններով։ Ի դեպ, այսօր Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին նշում է Սուրբ Գեւորգ զորավարի տոնը։ Թող Սուրբ Գեւորգը բոլորիս պահապան լինի»։
