Հուլիսի 7–8-ին Անկարայում կանցկացվի ՆԱՏՕ-ի 36-րդ գագաթնաժողովը։ Դաշինքը մոտենում է այս հանդիպմանը իր նորագույն պատմության ամենախորը ճգնաժամի պայմաններում՝ Ուկրաինայում և Մերձավոր Արևելքում շարունակվող պատերազմների ֆոնին։ BBC-ն ներկայացնում է, թե ովքեր կմասնակցեն Թուրքիայի մայրաքաղաքում կայանալիք հանդիպմանը և ինչ սպասել այն գագաթնաժողովից, որը հյուրընկալող երկրի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը բնութագրել է որպես «դաշինքի պատմության մեջ վճռորոշ»։
ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հարաբերություններում տարաձայնություններն ավելի են խորացել
Անցյալ տարվա Հաագայում կայացած ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովը, որն առաջինն էր Դոնալդ Թրամփի՝ Սպիտակ տուն վերադառնալուց հետո, անցավ լարված մթնոլորտում։ Այդ ժամանակ եվրոպացի առաջնորդները՝ դաշինքի գլխավոր քարտուղար Մարկ Ռյուտեի գլխավորությամբ, փորձեցին ամեն ինչ անել՝ շահելու ԱՄՆ նախագահի բարեհաճությունը, որը հայտնի է ՆԱՏՕ-ի նկատմամբ իր թերահավատ վերաբերմունքով։
Նրանց դա հաջողվեց. գագաթնաժողովում անդամ երկրները համաձայնեցին աննախադեպ չափով բարձրացնել համատեղ պաշտպանական ծախսերը՝ մինչև ՀՆԱ-ի 5 տոկոսը։ Թվում էր, թե դա կարող է բավարար լինել ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի միջև աճող ճգնաժամը հաղթահարելու համար։
Սակայն այդ ակնկալիքները չարդարացան։ Հաագայի գագաթնաժողովից անցած մեկ տարվա ընթացքում իրավիճակը միայն ավելի է սրվել։ Ձմռանը Դոնալդ Թրամփը կրկին հայտարարեց ԱՄՆ-ի հավակնությունների մասին Գրենլանդիայի նկատմամբ, որը պատկանում է ՆԱՏՕ-ի անդամ Դանիային։ Դրանից կարճ ժամանակ անց ԱՄՆ-ն և Իսրայելը, առանց դաշնակիցների հետ խորհրդակցելու, ռազմական գործողություններ սկսեցին Մերձավոր Արևելքում, ինչը Եվրոպայում բացահայտ դժգոհություն առաջացրեց։
Միաժամանակ Վաշինգտոնը վերահաստատեց Եվրոպայում իր զինված ուժերի թվաքանակը կրճատելու մտադրությունը։ Կողմերի միջև տարաձայնություններ կան նաև Ուկրաինային Ռուսաստանի դեմ պատերազմում աջակցելու հարցում։
Հաշվի առնելով, որ ԱՄՆ-ն ՆԱՏՕ-ի ամենահզոր անդամ պետությունն է, Վաշինգտոնի և եվրոպական դաշնակիցների միջև առկա հակասությունները ընկալվում են որպես դաշինքի գոյության համար լուրջ, նույնիսկ էքզիստենցիալ սպառնալիք։
«2025 թվականին սպասումները զուսպ էին, սակայն այն ժամանակ Եվրոպայում դեռ հույս ունեին, որ շողոքորթության, հանդիսավոր արարողությունների, ԱՄՆ-ի հետ պաշտպանական ծախսերի բեռը կիսելու խոստումների և սպառազինության գնման գործարքների համադրությունը թույլ կտա նվազեցնել անդրատլանտյան լարվածությունը և օգնել դաշինքին հաղթահարել Թրամփի երկրորդ նախագահական ժամկետը», — բացատրում է քաղաքագետ Սոֆյա Բեշը՝ Քարնեգի հիմնադրամի ավագ հետազոտողը։
Նրա խոսքով՝ այժմ այդ պատրանքներն այլևս չկան. եթե նախկինում Եվրոպան հույս ուներ համոզել ԱՄՆ-ին պահպանել իր ներկայությունը մայրցամաքում, ապա այժմ հիմնական նպատակը հնարավորինս նվազեցնելն է այն վնասը, որը կարող է առաջանալ ամերիկյան ներգրավվածության կրճատման հետևանքով։
Ինչպես գրում է ԱՄՆ-ի Արտաքին հարաբերությունների խորհուրդի հետազոտող Լիանա Ֆիքսը, մինչև Իրանի հետ պատերազմի սկսվելը ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցները հույս ունեին, որ Անկարայի գագաթնաժողովում կկարողանան կենտրոնանալ պաշտպանական ծախսերի ավելացման ոլորտում գրանցված հաջողությունների քննարկման վրա։ Սակայն Իրանի հետ պատերազմը խաթարեց այդ սպասումները, նշում է Ֆիքսը։
Թրամփը չափազանց դժգոհ է մնացել այն բանից, թե եվրոպական որոշ մայրաքաղաքներ ինչպես արձագանքեցին Հորմուզի նեղուցում ստեղծված ճգնաժամին։ Նրա կարծիքով՝ նրանք չաջակցեցին ԱՄՆ-ին։
Որոշ երկրներ, օրինակ՝ Իսպանիան և Ավստրիան, փակեցին իրենց օդային տարածքը ամերիկյան այն ինքնաթիռների համար, որոնք մասնակցում էին ռազմական գործողությանը։ Իտալիան էլ արգելեց ԱՄՆ-ին օգտագործել իր ռազմաբազաներից մեկը։
Հակամարտությունն այնքան խորացավ, որ հանգեցրեց դիվանագիտական սկանդալի և բացահայտ բանավեճի Դոնալդ Թրամփի ու Իտալիայի վարչապետ Ջորջա Մելոնիի միջև։ Հատկանշական է, որ 2024 թվականին Մելոնին եվրոպական միակ առաջնորդն էր, որը մասնակցել էր Թրամփի երդմնակալության արարողությանը։
«Այս պառակտումը ստվեր կգցի գագաթնաժողովի վրա։ Լավագույն դեպքում եվրոպացիներին կհաջողվի պահպանել բարեկամական մթնոլորտ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի հետ շփումներում, ինչպես դա եղավ Մեծ յոթնյակի գագաթնաժողովի ժամանակ։ Դա գուցե որոշ ժամանակով նրանց պաշտպանի ամերիկյան զորքերի դուրսբերման կամ վերաբաշխման վերաբերյալ հանկարծակի որոշումներից», — գրում է Լիանա Ֆիքսը։
Գագաթնաժողով «Թրամփի համար». ինչ պայմանավորվածությունների կարող են հասնել ՆԱՏՕ-ի երկրները
Այն, թե որքան բարդ պայմաններում է անցկացվելու Անկարայի գագաթնաժողովը, երևում է նաև դրա մասնակիցների և կազմակերպիչների հայտարարություններից։
Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը այն անվանել է «դաշինքի պատմության մեջ վճռորոշ»։
«Մեր տարածաշրջանում և աշխարհում տեղի ունեցած վերջին իրադարձություններն ավելի են մեծացրել Անկարայի գագաթնաժողովի նշանակությունը։ Այսօրվա աշխարհն այլևս այն աշխարհի շարունակությունը չէ, որտեղ ստեղծվել էր ՆԱՏՕ-ն։ Ստեղծվել է նոր աշխարհ, և այդ նոր աշխարհում ՆԱՏՕ-ի դերն ու դիրքը բոլորովին այլ են», — հայտարարել է Էրդողանը։
