ԱՄՆ կրոնական ազատությունների հանձնաժողովի 2026 թվականի զեկույցը, որտեղ ամփոփվել են 2025 թվականի տվյալները, դատապարտել է Ադրբեջանին՝ հայկական կրոնական ժառանգության ոչնչացման և կրոնական ազատության բազմաթիվ խախտումների համար։
Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում իրականացնող monumentwatch.org կայքի հաղորդմամբ, զեկույցում նշվում է, որ 2025 թվականին Ադրբեջանի կառավարությունը թույլ է տվել կրոնական ազատությունների կոպիտ խախտումներ։ Իշխանությունները կիրարկել են երկրի խիստ սահմանափակող «Խղճի և կրոնական դավանանքի ազատության մասին» օրենքը, որը քրեականացնում է չգրանցված կրոնական գործունեությունը և կառավարությանը լիակատար վերահսկողություն է շնորհում գրանցված կրոնական կազմակերպությունների նկատմամբ https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2026-03/USCIRF_2026_AR_3326_NEW.pdf (էջ 56)։
Զեկույցում նշված է, որ Լեռնային Ղարաբաղում և հարակից տարածքներում գտնվող պատմական հայկական կրոնական վայրերը շարունակում են մնալ վտանգված՝ 2020 և 2023 թվականներին Ադրբեջանի կողմից այդ տարածքների նկատմամբ վերահսկողության հաստատումից հետո։
2025 թ․ հուլիսի դրությամբ արբանյակային լուսանկարները հայտնաբերել են 8 ոչնչացված և ևս 10 վնասված կրոնական հուշարձաններ, ներառյալ՝ եկեղեցիներ, գերեզմանատներ և այլ մշակութային կոթողներ։
Բացի այդ, հայ բանտարկյալների հարազատները հայտնում են, որ հայ բանտարկյալներին արգելվում է ստանալ կրոնական պարագաներ, այդ թվում՝ Աստվածաշունչ, թեև ադրբեջանական կառավարությունը պնդում է, որ կալանավորներն ունեն կրոնական նյութերից օգտվելու հնարավորություն https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2026-03/USCIRF_2026_AR_3326_NEW.pdf (էջ 56)։
Փետրվարին ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի (USCIRF) պատվիրակությունը մեկնել էր Ադրբեջան՝ ուսումնասիրելու կրոնական ազատության պայմանները և հանդիպելու կառավարության պաշտոնյաների հետ։ Չնայած Ադրբեջանի կառավարությունը պատրաստակամություն է հայտնել ներգրավվել երկխոսության մեջ, այնուամենայնիվ, այդ ժամանակվանից ի վեր երկիրը որևէ էական առաջընթաց չի արձանագրել USCIRF-ի հանձնարարականների կատարման ուղղությամբ։
ԱՄ Ն կրոնական ազատությունների հանձնաժողովը հանձնարարություններ է ուղարկել ԱՄՆ կառավարությանը, որպեսզի Ադրբեջանին պահեն «Հատուկ դիտարկման ցուցակում» (Special Watch List — SWL)՝ «Միջազգային կրոնական ազատության մասին» օրենքի (IRFA) համաձայն կրոնական ազատությունների կոպիտ խախտումներ թույլ տալու կամ դրանք հանդուրժելու համար։ Հանձնաժողովը նման երաշխավորություն է ներկայացնում այն երկրների համար, որոնց կառավարությունները թույլ են տալիս կամ հանդուրժում են կրոնական ազատության լուրջ խախտումներ, թեև այդ չարաշահումները դեռևս չեն հասնում «Առանձնահատուկ մտահոգության երկրների» (CPC) կարգավիճակի շեմին: Ըստ զեկույցի՝ Ադրբեջանը, լինելով այս ցուցակում ներառված 11 երկրներից մեկը (Ալժիր, Ադրբեջան, Եգիպտոս Ինդոնեզիա, Իրաք,Ղազախստան, Ղրղզստան, Մալայզիա ,Քաթար, Թուրքիա, Ուզբեկստան) բնութագրվում է հետևյալ խնդիրներով.
- կրոնական փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականություն, սահմանափակումներ պաշտամունքի վայրերի նկատմամբ,
- կրոնական արտահայտման ազատության սահմանափակումներ:
Բացի այդ, հանձնաժողովը հանձնարարաել է կառավարությանը թիրախային պատժամիջոցներ կիրառել Ադրբեջանի պետական գերատեսչությունների նկատմամբ, ինչպիսին է Ադրբեջանի ՆԳՆ Կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի գլխավոր վարչությունը, և այն պաշտոնյաների նկատմամբ, ովքեր պատասխանատու են կրոնական ազատությունների կոպիտ խախտումների համար՝ սառեցնելով այդ անձանց ակտիվները և/կամ արգելելով նրանց մուտքը Միացյալ Նահանգներ՝ մարդու իրավունքների հետ կապված ֆինանսական և վիզային լիազորությունների շրջանակներում՝ հղում անելով կրոնական ազատությունների կոնկրետ խախտումներին։
Հանձնաժողովը հանձնարարաել է նաև ԱՄՆ կառավարությանը փոխըմբռնման հուշագիր կնքել ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի և Ադրբեջանի կառավարության միջև՝ երկրում կրոնական ազատությունների և մարդու իրավունքների այլ ոլորտների բարելավմանն ուղղված ռազմավարություններ մշակելու և իրականացնելու նպատակով։
Ֆինանսական միջոցներ հատկացնել այն ծրագրերին, որոնք փաստագրում և/կամ զեկուցում են Ադրբեջանում կրոնական ազատությունների և մարդու իրավունքների առնչվող այլ խախտումների մասին, ինչպիսիք են «Ամերիկայի ձայնը» (VOA), «Ազատություն» ռադիոկայանը (RFE/RL) և Ժողովրդավարության ազգային հիմնադրամը (NED):
Զեկույցի Ադրբեջանին նվիրված բաժնում նշվում է, որ ԱՄՆ Կոնգրեսը պետք է.
- Նախապայմաններ սահմանի Ադրբեջանին տրամադրվող արտասահմանյան ռազմական ֆինանսավորման (FMF) և անվտանգային այլ օգնությունների նկատմամբ՝ պահանջելով կրոնական ազատությունների և մարդու իրավունքների առնչվող ոլորտների որոշակի բարելավումներ։
- Բարձրացնի կրոնական ազատությունների շուրջ ընթացիկ խնդիրները լսումների, հանդիպումների, նամակների և այլ գործողությունների միջոցով։
- Հանդես գա հանուն խղճի բանտարկյալների կրոնի կամ դավանանքի ազատության։
