Մինչ Երևանը պատրաստվում է իրականացնել խոշորագույն հաղորդակցային նախագիծը՝ TRIPP-ը՝ «Թրամփի ուղին», դրա առանցքային դեմքը դառնում է ամերիկացի ներդրող Կոնստանտին Սոկոլովը։ Ի՞նչ է հայտնի նրա մասին և ի՞նչ են մտածում նրա մասին Հայաստանում։ Այս մասին նշված է Deutsche Welle-ի հրապարակման մեջ։
Հայաստանի կառավարությունը կանաչ լույս է տվել TRIPP լայնածավալ հաղորդակցային նախագծին (Trump Route for International Peace and Prosperity, թարգմանաբար՝ «Թրամփի ուղի հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման»), ամերիկա-հայկական շրջանակային համաձայնագիրը ուղարկելով Սահմանադրական դատարան՝ երկրի սահմանադրությանը համապատասխանությունը ստուգելու համար։ Այս գործընթացին զուգահեռ Վաշինգտոնը գործարկել է TRIPP+ նոր ներդրումային հիմնադրամը՝ ավելի քան 200 մլն դոլար մեկնարկային կապիտալով։
Այս կառույցը, որը միտված է ենթակառուցվածքների ռազմավարական զարգացմանը, ղեկավարելու համար նշանակվել է 52-ամյա ամերիկացի գործարար, ռուսական ծագումով Կոնստանտին Սոկոլովը։ Նրա անձը Հայաստանում ոչ պակաս հետաքրքրություն է առաջացնում, քան աննախադեպ ենթակառուցվածքային նախագիծն ինքնին։ Կարճ ժամանակում Սոկոլովը տարածաշրջանում քիչ հայտնի գործարարից վերածվել է երկրի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող ակտիվների սեփականատիրոջ։
Հայկական շուկա մուտք գործելու իր ճանապարհը Կոնստանտին Սոկոլովը, որը երիտասարդ տարիքում տեղափոխվել էր ԱՄՆ և Չիկագոյում հիմնել IJS Investments ներդրումային ընկերությունը, սկսել է հեռահաղորդակցության ոլորտից։ 2024 թվականին նա դարձել է խոշորագույն կապի օպերատոր «Վիվա-Արմենիայի» բաժնետերերից մեկը՝ ռուսական ՄՏՍ կորպորացիայից գնելով բաժնեմաս։ Այս գործարքից անմիջապես հետո ընկերության բաժնետոմսերի 20 տոկոսն անհատույց փոխանցվել է հայկական պետությանը. մի քայլ, որը կառավարությունում բացատրել են ձեռնարկության ռազմավարական կարևորությամբ։
Բիզնեսի ընդլայնումն այսքանով չի կանգնել։ Վերջերս այն կառույցները, որոնց համասեփականատերն է Սոկոլովը (չինացի գործարար Չժե Ջանգի հետ միասին), ձեռք են բերել ռուսական «Ռոստելեկոմ»-ի հայկական «դստեր» բաժնետոմսերի 100%-ը։
Սակայն ամենաաղմկահարույց գործարքը, թեև իրականացվել է դիտավորյալ լռությամբ, դարձել է Թեղուտի պղնձամոլիբդենային հանքավայրի գնումը։ Այս հանքը, որը Հայաստանում պաշարների ծավալով զբաղեցնում է երկրորդ տեղը (մոտ 450 միլիոն տոննա հանքաքար), ավելի վաղ հսկայական պարտքերի դիմաց անցել էր ռուսական պետական ՎՏԲ բանկին, որն այժմ գտնվում է արևմտյան պատժամիջոցների տակ։
Որպեսզի խուսափեն պատժամիջոցների տակ գտնվող ռուսական կապիտալի հետ ուղիղ փոխգործակցությունից, իրականացվել է երկքայլ իրավական սխեմա, գրում է «Ազատություն» ռադիոկայանի հայկական ծառայությունը։ Վարկային պարտավորությունները նախապես գնել էր նախկին բանկիր Սերգեյ Վիրաբյանի տեղական «Կուպրար ՌԱ» ընկերությունը, որն այնուհետև պարտքային բեռից մաքրված ակտիվը վերավաճառել է ամերիկյան Dynamic Frontier Holdings կորպորացիային։ Բաց ռեգիստրների համաձայն՝ այս ընկերությունը գրանցված է եղել Տեխասում, իսկ այն ղեկավարում է Կոնստանտին Սոկոլովը։
«Այս քայլի նպատակահարմարության հիմնական վարկածն այն է, որ Սոկոլովը ձգտել է խուսափել արևմտյան պատժամիջոցների տակ գտնվող ռուսական բանկի հետ ուղիղ գործարքից, այդ պատճառով էլ հանքավայրը ձեռք է բերվել երրորդ ընկերությունից», – DW-ի հետ զրույցում պարզաբանում է հայ լրագրող Մկրտիչ Կարապետյանը, որը ուսումնասիրում է երկիր օտարերկրյա կապիտալի ներհոսքը։
Սոկոլովի ներդրումային պորտֆելը սահմանակցում է նաև ֆինանսական ոլորտին։ Թեև քաղաքական շրջանակները նրա անվան հետ կապում են տեղական AMIO առևտրային բանկի նկատմամբ վերահսկողությունը, հայկական Hetq.am պարբերականի հետաքննող լրագրողները նշում են միայն ամերիկացու առնչությունը ակտիվի գնման գործարքին՝ որպես վարձված խորհրդատու, որը գործել է իրական արտասահմանյան շահառուների շահերից ելնելով։
Մինչ իշխանությունները և նրանց աջակիցները ողջունում են արևմտյան կապիտալի ներհոսքը Հայաստանի ենթակառուցվածքային նախագծեր, ընդդիմությունը դրանում տեսնում է լուրջ ռիսկեր։ Մասնավորապես, խորհրդարանական ամբիոնից Սոկոլովի հասցեին կոշտ քննադատությամբ հանդես է եկել «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Մեսրոպ Մանուկյանը։
Նա մտահոգիչ ազդակ է համարում այն, որ մի քանի տարվա ընթացքում ամերիկացի ներդրողի սեփականության տակ են հայտնվել խոշոր ֆինանսական, հանքարդյունաբերական և հեռահաղորդակցական ակտիվներ։ Քաղաքականի մտահոգություններն ընդհանուր առմամբ կիսում է նաև իր ամբողջ խմբակցությունը։ Այս ընդդիմադիր ուժը, որը հանդես է գալիս Հայաստանի և Ռուսաստանի սերտ կապերի օգտին, չի աջակցում TRIPP հաղորդակցային նախագծին՝ այս նախաձեռնությունը համարելով քողարկված «էքստերիտորիալ միջանցք» և Հայաստանի անվտանգության համար «ամենամեծ սպառնալիք», քանի որ այն կոչված է ապահովելու տրանսպորտային կապը Ադրբեջանի հիմնական մասի և նրա Նախիջևանի էքսկլավի միջև՝ հայկական տարածքով։
Չնայած ներդրումների խոշոր ծավալներին՝ Սոկոլովը հայկական հանրության համար մեծ մասամբ մնում է քիչ հայտնի կերպար։ Որպես կանոն, նա տեղի մամուլին աղմկոտ հարցազրույցներ չի տալիս՝ նախընտրելով գործնական այցերը։ Վերջին անգամ նա այցելել էր Երևան օգոստոսի սկզբին՝ հանդիպումներ ունենալով վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանի հետ՝ ԱՄՆ-ի խաղաղարար առաքելությունների հարցերով հատուկ բանագնացի ավագ խորհրդական Արիե Լայթստոունի ուղեկցությամբ։
Մինչդեռ արևմտյան մեդիայում Սոկոլովի դիմանկարը բավական հստակ է գծագրված։ Ռուսաստանը լքելով 21 տարեկանում՝ նա ակտիվ ներդրումային գործունեություն է ծավալել ԱՄՆ-ում և Շվեյցարիայում։ Այսօր նա հայտնի է ոչ միայն բիզնես նախագծերով, այլև ակտիվ քաղաքական դիրքորոշմամբ։ Սոկոլովը ԱՄՆ-ում իշխող Հանրապետական կուսակցության առատաձեռն դոնորներից է և Դոնալդ Թրամփի կողմնակիցը։
Associated Press գործակալության տվյալներով՝ ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում նա շուրջ 11 միլիոն դոլար է նվիրաբերել MAGA շարժմանը։ Բրիտանական The Guardian-ը, անդրադառնալով նրա նոր նշանակմանը, գրել էր. «Ռուսաստանում ծնված, Չիկագոյում բնակվող ներդրող Կոնստանտին Սոկոլովը կգլխավորի Պետդեպարտամենտի նոր հիմնադրամը, որը կվերահսկի ավելի քան 200 միլիոն դոլար… ներառյալ ներդրումներ տրանսպորտային, էներգետիկ ենթակառուցվածքներում և կարևորագույն օգտակար հանածոներում»։
Ավելի ուշ ամերիկյան ռեգիստրում որպես Անդրկասպյան ձեռնարկատիրական հիմնադրամ (Trans-Caspian Enterprise Fund) գրանցված TRIPP+-ը նպատակաուղղված է ներդրումների Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի երկրներում, ինչը, փորձագետների գնահատմամբ, լիովին տեղավորվում է Եվրոպայի և տարածաշրջանի միջև տարանցիկ միջանցք ստեղծելու Վաշինգտոնի ռազմավարության մեջ՝ շրջանցելով Ռուսաստանը և Արևմուտքի նկատմամբ ոչ բարեկամական մյուս տարածաշրջանային խաղացողներին։
Ներդրումների ծավալը և ներդրողի ռուսական ծագումը հող են դարձել դավադրապաշտական տեսությունների համար։ Հայկական սոցիալական ցանցերի տիրույթում ակտիվորեն քննարկվում է այն վարկածը, որ Սոկոլովը, որը ծնվել է Սանկտ Պետերբուրգում, կարող է լինել Մոսկվայի և Վաշինգտոնի միջև լռելյայն «փոխզիջումային կերպար»։ Այս տեսության կողմնակիցները մատնանշում են, թե որքան անբախ և սահուն կերպով ամերիկյան կառույցները վերցնում են երբեմնի ռուսական ակտիվները, որոնք բախվել են Արևմուտքի պատժամիջոցային ճնշմանը։
Գնահատելով Հայաստանի խոշոր ակտիվներ գնած գործարարի նշանակման դրդապատճառները որպես Անդրկասպյան ներդրումային հիմնադրամի ղեկավար, որը կոչված է ներդրումներ կատարել տարածաշրջանային նշանակության հաղորդակցային նախագծում, APRI Armenia վերլուծական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող Բենիամին Պողոսյանը առանձնացնում է երկու հավասարապես հավանական սցենար։
Դրանցից առաջինը քաղաքական է։ Ռուսական արմատներով ամերիկացու նշանակումը, նրա կարծիքով, կարող է լինել «Վաշինգտոնի նուրբ ժեստը, որը կոչված է նվազեցնելու նախագծի նկատմամբ Մոսկվայի կոշտ քննադատության աստիճանը»։ Երկրորդ վարկածը հանգում է պրագմատիզմին։ «Հնարավոր է, որ Ռուսաստանն այստեղ բացարձակապես կապ չունի։ Սոկոլովին կարող էին ընտրել պարզապես այն պատճառով, որ նա խորապես հասկանում է նախկին ԽՍՀՄ-ի բիզնես միջավայրը, մանրամասն գիտի Հայաստանը և նրա պետական մեքենայի աշխատանքը», – DW-ի հետ զրույցում խորհում է վերլուծաբանը։
Այնուամենայնիվ, շատերը թերահավատորեն են վերաբերվում Սոկոլովի՝ փոխզիջումային կերպար լինելու վարկածին։ Նա հրապարակայնորեն և կոշտ կերպով դատապարտում է Ռուսաստանի իշխանությունների գործողությունները և Ուկրաինայում պատերազմը։ Բացի այդ, ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի կողմից TRIPP+ հիմնադրամին տրամադրված 201 միլիոն դոլարի դրամաշնորհը, որի իրականացման ժամկետը սահմանված է մինչև 2036 թվականը, փորձագետների կարծիքով, խոսում է տարածաշրջանում Վաշինգտոնի երկարաժամկետ ռազմավարական մտադրության մասին։ Ինչպես Երևան իր այցի ընթացքում հայկական CivilNet ինտերնետ-հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում ընդգծել է Արիե Լայթստոունը, այս գումարը ապագա ներդրումների համար ընդամենը «հատակն է, ոչ թե առաստաղը»։
Այն վարկածը, թե Սոկոլովը Մոսկվայի համար ինչ-որ «փոխզիջումային կերպար» է, մերժում է նաև «Հանրապետություն» կուսակցության առաջնորդ և վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական գործընկեր Արամ Սարգսյանը։ Սակայն նա ընդունում է նրա բեքգրաունդի պրագմատիկ արժեքը՝ դրանում տեսնելով ոչ թե անհանգստանալու պատճառ, այլ հնարավորություններ։ «Սոկոլովը լուրջ գործարար կապեր ունեցող մարդ է, որը հիանալի հասկանում է ռուսական մտածելակերպը, տիրապետում է լեզվին և գիտի, թե ինչպես աշխատել համապատասխան ռուսական կառույցների հետ», – ամփոփում է քաղաքական գործիչը։
