Տիրատուր քահանա Սարդարյանի հրապարակումը.
«Քաղաքական տեքստերի մեջ երբեմն հանդիպում են այնպիսիները, որոնք իրենց իրական նպատակը բացահայտում են ոչ այնքան ուղիղ հայտարարություններով, որքան լեզվով, որով փորձում են այն ծածկել։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության 2026 թվականի ապրիլի 3-ի ընտրական ծրագրի 10-րդ կետը այդպիսի տեքստ է։ Առաջին հայացքից այն ներկայացվում է որպես «արժեքահեն հասարակության» մասին դրույթ։ Բայց նրա ներքին կառուցվածքը բոլորովին այլ բան է մատնանշում. ոչ թե բարեփոխման առաջարկ, այլ եկեղեցու նկատմամբ պետական միջամտության քաղաքական նախագիծ։
Տեքստը շարադրում է հստակ ճանապարհային քարտեզ. Հայ Առաքելական եկեղեցու գործող առաջնորդի հեռացում, կաթողիկոսական տեղապահի ընտրություն, եկեղեցու կանոնադրության ընդունում, ապա՝ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի ընտրություն։ Սրան զուգահեռ ավելացվում է ևս մեկ դրույթ, որը առաջին հայացքից երկրորդական է թվում, սակայն իր բնույթով կարող է լինել առավել խորքայինը. հոգևոր ծառայողներին ներառել սոցիալական երաշխիքների և հարկային հաշվառման պետական համակարգում։
Սա այն պահն է, երբ անհրաժեշտ է մի պահ կանգ առնել և հարցնել՝ ինչի՞ հետ գործ ունենք։ Որովհետև խնդիրը միայն եկեղեցու մասին չէ։ Խնդիրը նաև պետության ինքնըմբռնման մասին է։ Որքան հեռու կարող է գնալ աշխարհիկ պետությունը՝ չանցնելով այն սահմանը, որտեղ պաշտպանությունն արդեն վերածվում է տնօրինման, իսկ բարեփոխման լեզուն՝ վերահսկողության։
Ծրագրի առավել նուրբ, բայց նաև առավել մտահոգիչ առանձնահատկությունն այն է, որ այն միջամտությունը ներկայացնում է հենց անջատության լեզվով։ Այն հավաստիացնում է, թե հարգում է խղճի և դավանանքի ազատությունը, վերահաստատում է Հայաստանի աշխարհիկ բնույթը և պնդում, որ եկեղեցին պետք է դուրս բերվի քաղաքականությունից՝ սահմանադրական կարգը լիարժեք վերականգնելու համար։ Սակայն այստեղ է թաքնված գլխավոր հակասությունը. պետություն-եկեղեցի անջատության սկզբունքը սովորաբար ծառայում է եկեղեցու ինքնավարությունը պաշտպանելուն պետությունից։ Այս տեքստում, սակայն, նույն այդ սկզբունքի լեզուն գործածվում է եկեղեցու ներքին կյանքի վրա ներգործությունն արդարացնելու համար։
Այլ կերպ ասած՝ անջատության գաղափարը ոչ թե սահման է դառնում պետական իշխանության համար, այլ հիմնավորում այդ իշխանության ներխուժման համար։ Սա պարզապես քաղաքական ճարտասանություն չէ։ Սա հասկացությունների տեղաշարժ է։ Երբ պետությունը սկսում է խոսել կրոնական համայնքի ազատության անունից՝ միաժամանակ սահմանելով, թե ով պետք է հեռանա, ով պետք է ընտրվի, ինչ կանոնադրություն պետք է ընդունվի և ինչ ֆինանսական կառուցակարգերով պետք է կարգավորվի եկեղեցական կյանքը, այդ պահին ազատության լեզուն փոխարինվում է կառավարման լեզվով։
Ծրագրի մեկ այլ շերտ էլ ավելի զգայուն է. խոսքը եկեղեցու հասցեին արված անվտանգային բնույթի մեղադրանքների մասին է։ Ասվում է, թե եկեղեցու փաստացի ղեկավարության գործունեության հետևանքով ստեղծվել է հնարավորություն, որպեսզի արտաքին ուժերը փորձեն եկեղեցին դարձնել Հայաստանի Հանրապետության անկախության և ինքնիշխանության դեմ հիբրիդային պայքարի հենակետ։ Նման ձևակերպումները ժամանակակից քաղաքականության մեջ վաղուց ծանոթ գործիքներ են. դրանք ուժեղ են ոչ թե իրենց ապացուցողական արժեքով, այլ իրենց մշուշոտությամբ։ Երբ չկա հստակ մեղադրանք, չկա կոնկրետ պատասխանատու, չկա դատական ընթացակարգ, բայց կա անվտանգության բառապաշար, հասարակական գիտակցության մեջ ստեղծվում է մի ֆոն, որտեղ արդեն հնարավոր է ներկայացնել միջամտությունը որպես ինքնապաշտպանություն։
Սա հատկապես վտանգավոր է այնպիսի երկրում, որտեղ եկեղեցին միայն կրոնական հաստատություն չէ։ Հայ Առաքելական եկեղեցին պատմականորեն եղել է ոչ միայն դավանանքի, այլ նաև հիշողության, ինքնության և ազգային շարունակականության կրողը։ Դարեր շարունակ, երբ պետականությունը բացակայել է, եկեղեցին է եղել այն մարմինը, որի միջոցով ժողովուրդը պահպանել է իր լեզուն, ծեսը, բարոյական աշխարհը և պատմական ինքնաճանաչումը։ Այդ պատճառով եկեղեցու մասին խոսքը Հայաստանում երբեք չի կարող ամբողջությամբ տեղավորվել զուտ վարչարարական բառապաշարի մեջ։ Այստեղ գործ ունենք ոչ թե պարզապես ինստիտուտի, այլ քաղաքակրթական ներկայության հետ։
Հենց այս համատեքստում է առավել ծանր հնչում ծրագրի սոցիալական բաղադրիչը։ Հոգևորականությանը պետական սոցիալական և հարկային համակարգում ներառելու առաջարկը կարող է թվալ հոգատար քայլ։ Սակայն եկեղեցական կյանքի տրամաբանությունը ճանաչող մարդու համար ակնհայտ է, որ նման քայլը միայն սոցիալական բնույթ չունի։ Այն ստեղծում է ֆինանսական կախվածության և վարչական վերահսկողության նոր դաշտ։ Պետությունը, որը հաշվառում է, վերադարձնում է, լրացուցիչ միջոցներ է հատկացնում և կառուցում է եկեղեցու նյութական կենսագործունեության հենարանները, վաղ թե ուշ ձեռք է բերում նաև ազդելու գործիքներ։ Իսկ պատմությունն անհամար օրինակներով ցույց է տվել, որ նյութական խնամակալությունը շատ հաճախ դառնում է հոգևոր սահմանափակման նախադուռը։
Ծրագրի հեղինակները փորձել են այս ամենը փաթեթավորել «սահմանված կարգով» ձևակերպմամբ՝ ստեղծելով օրինականության և կարգապահ ընթացքի տպավորություն։ Բայց այստեղ ևս հակասությունն ակնհայտ է։ Եկեղեցին ունի իր ներքին կանոնական կառուցվածքը, իր ընտրական և նվիրապետական կարգերը, իր ժողովական հիշողությունը։ Կաթողիկոսի ընտրությունը կամ նրան վերաբերող հարցերը չեն պատկանում կուսակցական ծրագրերի ոլորտին։ Պետական ուժը, որը հայտարարում է, թե կձեռնարկի եկեղեցու առաջնորդի հեռացման քաղաքական նախագիծ, արդեն իսկ իրեն դնում է արտաքին դերակատարի կարգավիճակում, և այդ հանգամանքը չի փոխվում անգամ այն դեպքում, երբ նա իր միջամտությունը ձևակերպում է կարգի և օրինականության բառերով։
Այստեղ հարկ է նաև մեկ այլ նկատառում անել։ Եկեղեցին, որպես կառույց, կարող է և պետք է լինի հարցերի, բանավեճի, բարոյական պահանջների առարկա։ Եկեղեցու պատմությունը նույնպես գիտի ներքին ճգնաժամեր, թուլություններ, պատասխանատվության խնդիրներ։ Սակայն այդ ամենը չի վերացնում մի սկզբունք, առանց որի ո՛չ կրոնի ազատություն կա, ո՛չ աշխարհիկություն, ո՛չ էլ սահմանադրական հավասարակշռություն. կրոնական համայնքի ներքին ինքնավարությունը չի կարող դառնալ ընտրական պայքարի նյութ և կուսակցական վերաձևավորման օբյեկտ։
Ուստի խնդիրը միայն այն չէ, թե արդյոք ծրագրի 10-րդ կետը համարձա՞կ է, անսպասելի՞, թե՞ քաղաքականորեն շահավետ։ Խնդիրը խորքում այլ է. այն փոխում է պետության և հոգևոր կյանքի հարաբերության սահմանումը։ Այն եկեղեցին տեսնում է ոչ թե որպես ինքնուրույն ավանդություն ունեցող համայնք, այլ որպես վերակառուցման ենթակա տարածք։ Եվ հենց այդ պատճառով էլ այս տեքստը պետք է կարդալ ոչ թե որպես ընտրական խոստում, այլ որպես ապորինի հավակնության փաստաթուղթ։
Ամենայն հավանականությամբ, առաջիկա ամիսներին այս հարցը կներկայացվի որպես արդիականացման, թափանցիկության և հանրային առողջացման անհրաժեշտ քայլ։ Սակայն լեզուն, որով ներկայացվում է այս նախագիծը, արդեն իսկ հուշում է, որ այստեղ բարեփոխման մասին խոսքը միայն արտաքին շերտն է։ Ներսում ավելի հին և ավելի վտանգավոր մի գայթակղություն կա՝ քաղաքական իշխանության ցանկությունը՝ կարգավորելու այն, ինչ բնույթով իրենից անկախ է։
Եվ վերջապես, սա միայն եկեղեցու ճակատագրի մասին հարց չէ։ Ամեն անգամ, երբ պետությունը սկսում է որոշել, թե ինչ տեսք պետք է ունենա ժողովրդի հոգևոր մարմինը, վտանգվում է ոչ միայն եկեղեցու ազատությունը, այլ նաև հենց պետության սահմանադրական չափավորությունը։ Իսկ այն պետությունը, որը չի ճանաչում իր իշխանության սահմանները, վաղ թե ուշ սկսում է խախտել նաև իր իսկ հռչակած սկզբունքները։
Այստեղից էլ հետևում է այս ամբողջ պատմության ամենակարճ, բայց թերևս ամենակարևոր եզրակացությունը. եթե պետությունը եկեղեցուն պաշտպանում է այնպես, որ սկսում է տնօրինել նրան, ապա դա այլևս պաշտպանություն չէ։ Դա վերահսկողություն է՝ բարեփոխման անունով»։
