Թե՛ Օսմանյան կայսրությունում և թե՛ այսօրվա Թուրքիայում բառերի և թեմաների սահմանափակումները պետական քաղաքականության կարևոր գործիք են, որոնք ուղղված են երեք հիմնական նպատակների՝ մամուլի և հրապարակային խոսքի վերահսկմանը, քաղաքական ընդդիմության գործունեության սահմանափակմանը և ազգային շարժումների կանխմանը։ Հատկապես Հայկական հարցի համատեքստում կիրառվում են լրացուցիչ սահմանափակումներ՝ կապված Հայոց ցեղասպանության, պահանջատիրության, հայկական տեղանունների և պատմական հիշողության հետ»,- գրել է Տեր Արարատ քահանա Պողոսյան։

Նա գրել է. «Օսմանյան կայսրությունում մամուլի և հրապարակային խոսքի նկատմամբ պետական խիստ վերահսկողությունը համակարգային բնույթ է ստացել հատկապես 19-րդ դարի երկրորդ կեսից։ Ըստ մասնագիտական գրականության՝ արյունոտ սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի իշխանության ժամանակ մամուլի վերաբերյալ պետական օրենքի և վարչական հրամանագրերի միջոցով մամուլի և գրքերի վերահսկողությունը դարձավ պետական քաղաքականության կարևոր գործիք՝ ներառելով նախնական գրաքննությունը, հրատարակությունների փակման իրավունքը, ինչպես նաև արգելված բառերի ու թեմաների ցուցակի մշակումը։ Այդ վերահսկողությունն իրականացվում էր դաժանորեն և համակարգված՝ ընդգրկելով նույնիսկ գիտական և կրթական հրատարակությունները։ Այն կիրառվում էր ոչ միայն ուղղակի արգելքների միջոցով, այլև համակարգված գրաքննության գործադրմամբ, երբ խմբագիրներն ու հրատարակողները ինքնուրույն հեռացնում կամ փոխում էին ցանկացած բառ կամ միտք, որ կարող էր համարվել քաղաքական վտանգ և հեղափոխական միտում։

Օսմանյան վարչակարգը հատուկ ուշադրություն էր դարձնում մանավանդ ազգային և մշակութային ինքնության հետ կապված բառերին, և մասնավորապես հայերին վերաբերող բառերը հայտնվում էին պետական վերահսկողության կենտրոնում։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից պետական մամուլում, դասագրքերում և պաշտոնական փաստաթղթերում սահմանափակվեց «Հայաստան» բառի գործածումը։ Այս քաղաքականությունն ուղեկցվում էր նաև տեղանունների փոփոխությամբ՝ հայկական պատմական անունները փոխարինվում էին թուրքական կամ օտար այլ անվանումներով։ Այս գործընթացը նպատակ ուներ նվազեցնելու հայկական պատմական տարածքների հիշատակումը և վերահսկելու ազգային ինքնության տեսանելիությունը հասարակության մեջ։ Օրինակ՝ պոլսահայ ճանաչված գրող, հրապարակախոս, խմբագիր-հրատարակիչ Միսաք Գոչունյանը 1902 թ․ ձեռնարկել է «Նարեկ»-ի աշխարհաբար (արևմտահայերեն) առաջին արձակ-ամբողջական թարգմանությունը, որտեղ, վերոնշյալ արգելքներով պայմանավորված, «Արարատ լեռը» թարգմանել է «ամենաբարձր լեռը» (Ս․ Էջմիածնի հրատարակչությունը սույն թարգմանությունը վերահրատարակելիս բնագրում վերականգնել է «Արարատ լեռը»):

Պատմագիտական ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ օսմանյան մամուլում հաճախ անցանկալի էին համարվում նաև քաղաքական և սոցիալական մի շարք բառեր, որոնք կապված էին հեղափոխական գաղափարների և ազգային ու հասարակական շարժումների հետ (օրինակ՝ բառերի թվում են՝ սահմանադրություն, հեղափոխություն, հանրապետություն, խորհրդարան, ընտրություններ, ազգ, հայրենիք, գործադուլ, սոցիալիզմ, անարխիա, կոմունիզմ)։ Բռնության հետ կապված բառերը, ինչպիսիք են ռումբ, դինամիտ և պայթյուն, նույնպես հաճախ արգելվում էին, ինչպես նաև ազգային և միջազգային հարցերի վերաբերյալ եզրույթները (օրինակ՝ Հայաստան, Հայկական հարց, Մակեդոնիա, Բոսնիա)։ Այս սահմանափակումները մասամբ հիմնավորված էին այն մտավախությամբ, որ նման հասկացությունները կարող էին սերմանել քաղաքական խռովություն կամ ազգային պահանջներ։

Գրաքննությունը հաճախ հասնում էր ծայրահեղությունների. նույնիսկ գիտության մեջ արգելվում էին որոշ նշանների կամ արտահայտությունների կիրառումը, որովհետև դրանք ենթադրաբար կարող էին հիշեցնել սուլթանին կամ քաղաքական վտանգ ներկայացնել։ Գիտական գրքերում, օրինակ, H₂O քիմիական բանաձևը հեռացվել է գրաքննիչների կողմից, քանի որ այն կարող էր մեկնաբանվել որպես քաղաքական ակնարկ կամ անձնական վիրավորանք՝ սուլթանի հասցեին։ Սակայն որոշ գործիչներ՝ հատկապես արվեստի ոլորտի, ընդվզում էին՝ դիմելով հնարամտության։ Օրինակ՝ արևմտահայ նկարիչ Հովհաննես Ալխազյանի «Հելսինկի նավահանգիստը» կտավում պատկերված է նավահանգիստը, որտեղ նավերից մեկի առագաստի վրա երևում է «2HO» գրությունը, ինչը հապավում է և կարող է մեկնաբանվել, որ Համիդ II-ը հավասար է զրոյի (նշված կտավը ցուցադրվում է Ս․ Էջմիածնի Ռուբեն Սևակի անվան թանգարանում)։

Երիտթուրքերի իշխանության ժամանակ՝ սահմանադրական հեղափոխությունից հետո, մամուլի ազատությունը որոշ ժամանակ նկատելի դարձավ, սակայն 1913 թ․ հետո վերահսկողությունը կրկին խստացվեց։ Այդ շրջանում վտանգավոր էին համարվում հատկապես այն բառերը, որոնք վերաբերում էին հայերի ինքնավարությանը, հայկական քաղաքական կազմակերպություններին, հայության տարածքային պահանջներին։

Այժմյան Թուրքիայի Հանրապետությունում (1923-ից հետո) գրաքննությունը հաճախ իրականացվում է ոչ թե հատուկ բառերի ցուցակներով, այլ օրենսդրական հոդվածներով, որոնք քրեականացնում են որոշակի գաղափարների կամ պատմական գնահատականների արտահայտումը։ Օրինակ՝ երկար ժամանակ պետականորեն մերժվում էր հետևյալ բառերի կամ ձևակերպումների օգտագործումը՝ «Հայոց ցեղասպանություն», «Արևմտյան Հայաստան» և այլն։

Հասարակական կամ գիտական շրջանակներում այս բառերի գործածությունը հաճախ հանգեցրել է դատական հետապնդումների կամ քաղաքական բռնաճնշումների և հալածանքների։ Հատկապես հայտնի է Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի՝ 2005 թ․ ուժի մեջ մտած 301-րդ հոդվածը, որը պատիժ է սահմանում «թրքության» վարկաբեկման համար (ի դեպ, այս հոդվածով դատապարտվել են բազմաթիվ մտավորականներ և լրագրողներ, որոնք օգտագործել են «Հայոց ցեղասպանություն» արտահայտությունը)։

Ամփոփելով՝ նշենք, որ թե՛ Օսմանյան կայսրությունում և թե՛ այսօրվա Թուրքիայում բառերի և թեմաների սահմանափակումները պետական քաղաքականության կարևոր գործիք են, որոնք ուղղված են երեք հիմնական նպատակների՝ մամուլի և հրապարակային խոսքի վերահսկմանը, քաղաքական ընդդիմության գործունեության սահմանափակմանը և ազգային շարժումների կանխմանը։ Հատկապես Հայկական հարցի համատեքստում կիրառվում են լրացուցիչ սահմանափակումներ՝ կապված Հայոց ցեղասպանության, պահանջատիրության, հայկական տեղանունների և պատմական հիշողության հետ։

Արձանագրենք նաև մեկ այլ կարևոր փաստ․ այսպես՝ ՄԱԿ-ի կրթական, գիտական և մշակութային կազմակերպության՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2010 թ․ հրապարակած «Աշխարհի վտանգված լեզուների ատլասի» դասակարգմամբ՝ արևմտահայերենը Թուրքիայի տարածքում վերացման վտանգի տակ գտնվող լեզուներից է։ Ցավալի է, բայց նկատի ունենալով այսօրվա իշխանության վարած պետական քաղաքականությունը, դրա ուղղվածությունն ու հայոց ազգային շահերի զոհաբերումը՝ աղոթենք, որ մի օր էլ մեր հայրենիքում արևելահայերենը չդառնա վտանգված լեզու։

Հ․Գ․

Այսպես է իրականացվում ցեղասպանությունը․ նախապես փորձում են զրկել ազգային ու հոգևոր ինքնությունից՝ դարձնելով մանկուրտ, ապա օրենքով արգելում են և զրկում զենք կրելու և գործածելու իրավունքից։ Այս ամենից հետո որևէ ազգի սպիտակ և կարմիր ջարդը կամ ուծացումն ու սպանդը, ինչպես փաստված է պատմությամբ, ժամանակի և տեխնիկայի հարց է, որն անպայման վրա է հասնելու մոտ կամ հեռու ապագայում։

Ահա թե ինչ կարող է նշանակել վերջին շրջանում «Արարատ», «Հայոց ցեղասպանություն», «Մեծ եղեռն», «Արցախ», «արցախահայություն», «ազգային Եկեղեցի», «հայկական ինքնություն», «հայրենասիրություն», «ազատագրական շարժում», «ինքնորոշման իրավունք» և հարանման բառերի կամ հայրենասիրական արտահայտությունների գործածման դեպքում իշխանության արձագանքը և ցուցաբերած դիրքորոշումը»։