Սակայն, եթե փորձենք այս ամենին նայել ոչ թե ձևակերպումների, այլ դրանց խորքում գործող տրամաբանության տեսանկյունից, ապա կտեսնենք մի այլ իրականություն՝ ավելի զուսպ, բայց ավելի հստակ։ Այն իրականությունը, որի մասին ավելի քան մեկ դար առաջ զգուշացնում էր Հովհաննես Թումանյանը՝ մեծ ուժերը երբեք չեն առաջնորդվում փոքր ժողովուրդների ճակատագրով, այլ միայն իրենց շահերով։ Այս պարզ, բայց ծանր ճշմարտությունը, ցավոք, այսօր էլ ամբողջությամբ ուժի մեջ է։ Գագաթաժողովը, որքան էլ ներկայացվի որպես գործընկերության, արժեքների և համագործակցության տոն, իրականում մի մեծ աշխարհաքաղաքական գործընթացի դրվագ է, որտեղ տարբեր կենտրոններ փորձում են ամրապնդել իրենց դիրքերը Հարավային Կովկասում։ Հայաստանը այստեղ ոչ թե հանդիսատես է, այլ խաղադաշտ, և եթե չլինի բավարար քաղաքական իմաստություն, կարող է դառնալ նաև գործիք։

Եվրոպական միությունը, որի ներկայությունը այսօր առանձնահատուկ ընդգծված է, գալիս է Հայաստան ոչ միայն և ոչ այնքան ժողովրդավարական արժեքներ տարածելու նպատակով։ Նրա հիմնական շահը տարածաշրջանում ազդեցության ընդլայնումն է՝ էներգետիկ, տնտեսական և քաղաքական ուղղություններով։ Եվրոպան փորձում է ձևավորել նոր հաղորդակցային ուղիներ, նվազեցնել իր կախվածությունը այլ կենտրոններից և ստեղծել կայուն գործընկերների ցանց այն տարածքներում, որոնք նախկինում գտնվում էին այլ ազդեցության տակ։ Հայաստանը այս հաշվարկում դիտվում է որպես կարևոր օղակ, բայց ոչ որպես վերջնական նպատակ։ Հետևաբար, Եվրոպայի աջակցությունը լինելու է այնքան, որքան այն համընկնում է իր սեփական ռազմավարական շահերի հետ։

Միացյալ Նահանգների դերը այս գործընթացում ավելի խորքային և հաճախ անուղղակի է։ Ամերիկայի համար Հարավային Կովկասը մի տարածք է, որտեղ կարելի է միաժամանակ լուծել մի քանի ռազմավարական խնդիր՝ սահմանափակել Ռուսաստանի ազդեցությունը, զսպել Իրանի հնարավոր ընդլայնումը և պահպանել ազդեցությունը Թուրքիայի նկատմամբ։ Հայաստանը այս մեծ հաշվարկում ունի արժեք, բայց այդ արժեքը գործիքային է։ Որևէ պահի, երբ շահերի հավասարակշռությունը փոխվի, այդ արժեքը կարող է վերագնահատվել։ Սա այն իրականությունն է, որը պետք է սառնասրտորեն ընդունել, եթե ցանկանում ենք խուսափել պատմական կրկնություններից։

Թուրքիայի քաղաքականությունը տարածաշրջանում մնում է հետևողական և կանխատեսելի իր հիմնական նպատակների մեջ։ Նա ձգտում է դառնալ Հարավային Կովկասի գլխավոր ուժը՝ վերահսկելով հաղորդակցությունները, տնտեսական հոսքերը և քաղաքական գործընթացները։ Հայաստանի նկատմամբ նրա մոտեցումը չի փոխվել՝ նվազեցնել հայկական գործոնի ազդեցությունը և պահել նրան սահմանափակ վիճակում։ Եվրոպայի ակտիվությունը Հայաստանի ուղղությամբ Թուրքիայի համար միաժամանակ և՛ հնարավորություն է, և՛ ռիսկ։ Հնարավորություն՝ Ռուսաստանի ազդեցությունը թուլացնելու առումով, բայց նաև ռիսկ՝ եթե Հայաստանը կարողանա իրականում ուժեղանալ եվրոպական աջակցությամբ։ Այդ պատճառով Անկարան մշտապես կփորձի պահպանել հավասարակշռությունը՝ թույլ չտալով, որ գործընթացները դուրս գան իր վերահսկելի շրջանակներից։

Իրանը, իր հերթին, ունի կենսական շահ՝ Հարավային Կովկասում չկորցնել իր միակ հուսալի հյուսիսային կապը։ Հայաստանի միջոցով նա ապահովում է ոչ միայն տնտեսական, այլև ռազմավարական ելք դեպի տարածաշրջան։ Այդ պատճառով Իրանը շահագրգռված է Հայաստանի կայունությամբ, բայց միաժամանակ զգուշանում է նրա չափազանց արագ արևմտյան ինտեգրումից։ Նրա քաղաքականությունը կառուցված է հավասարակշռության վրա՝ աջակցել Հայաստանին այնքան, որքան դա չի սպառնում սեփական անվտանգային հաշվարկներին։

Ռուսաստանի համար Հարավային Կովկասը շարունակում է մնալ առաջնային ռազմավարական գոտի։ Հայաստանը նրա համար ունի թե՛ պատմական, թե՛ ռազմական, թե՛ աշխարհաքաղաքական նշանակություն։ Եվրոպական միության ակտիվությունը ընկալվում է որպես ազդեցության կրճատման փորձ, և Ռուսաստանի արձագանքը, բնականաբար, պայմանավորված է լինելու այդ իրողությամբ։ Սակայն այստեղ ևս գործում է նույն սկզբունքը՝ ոչ մի մեծ ուժ չի գործում հույզերով։ Ռուսաստանը կշարժվի իր հնարավորությունների և շահերի սահմաններում՝ փորձելով պահպանել այն դիրքերը, որոնք համարում է կենսական։

Այս ամբողջ գործընթացի մեջ հաճախ առաջ է գալիս մեկ հարց, որը արտաքին քաղաքական քննարկումներում թվում է պարզ, սակայն իրականում խորքային աշխարհաքաղաքական հաշվարկների արդյունք է. արդյո՞ք հայ-թուրքական սահմանի հնարավոր բացումը կարող է տեղի ունենալ առանց Ռուսաստանի գործոնի, կամ նույնիսկ նրա ակտիվ համաձայնությամբ։ Թվում է, թե այսօր տարածաշրջանում փոխվել են դերակատարները, ձևաչափերը և դաշնակցությունները, և որոշ գործընթացներ կարող են ընթանալ երկկողմ կամ տարածաշրջանային տրամաբանությամբ, սակայն ուժերի հաշվեկշռի խորքային կառուցվածքը շարունակում է մնալ նույն տրամաբանության մեջ, որտեղ ոչ մի կարևոր քայլ լիովին չի կտրվում մեծ կենտրոնների ազդեցությունից։

Ռուսաստանը, նույնիսկ չունենալով ձևական որոշիչ իրավունք նման գործընթացների նկատմամբ, շարունակում է պահպանել այնպիսի ազդեցություն, որը պատմականորեն ձևավորվել է տարածաշրջանում, և որը թույլ է տալիս նրան ոչ թե պարզապես արձագանքել իրադարձություններին, այլ տարբեր աստիճաններով ձևավորել դրանց ընթացքը՝ լինի դա դանդաղեցման, վերահսկման կամ պայմանավորվածությունների միջոցով։ Միևնույն ժամանակ, Թուրքիան կարող է տեսականորեն գնալ սահմանների բացման քայլի առանց Ռուսաստանի ուղիղ մասնակցության, սակայն դժվար թե կարողանա ամբողջությամբ անտեսել նրա կենսական շահերը Հարավային Կովկասում, որտեղ յուրաքանչյուր փոփոխություն անմիջապես մտնում է մեծ ուժերի փոխհաշվարկների դաշտ։

Այսպիսով, առավել իրատեսական պատկերացումը ոչ թե այն է, որ սահմանների բացումը կարող է տեղի ունենալ մեկ կենտրոնի կամ մեկ կողմի միակողմանի որոշմամբ, այլ այն, որ նման գործընթացը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ այն տեղավորվում է մեծ ուժերի շահերի հաշվարկված համադրության ընդհանուր տրամաբանության մեջ։ Այս իմաստով արտաքին քաղաքական քարտեզի փոփոխությունները չեն վերացնում շահերի օրենքը, այլ պարզապես փոխում են դրանց ձևերը և գործարկման մեխանիզմները։

Եվ հենց այստեղ է, որ կրկին արդիական է դառնում ավելի քան մեկ դար առաջ հնչած այն պարզ, բայց անսասան միտքը՝ փոխվում են պետությունները, փոխվում են դաշինքները, սակայն շահերի տրամաբանությունը մնում է նույնը։ Իսկ ով չի կարողանում այս պարզ ճշմարտությունը դիտարկել քաղաքական հաշվարկի հիմքում, անխուսափելիորեն հայտնվում է այն իրավիճակում, երբ պատմությունը կրկնվում է ոչ թե բառացիորեն, այլ իր հետևանքներով՝ ստիպելով կրկին ու կրկին վերապրել նույն սխալների շրջանը։

Այս ամբողջ բարդ և բազմաշերտ պատկերում ամենակարևոր հարցը մնում է անփոփոխ՝ ի՞նչ է անում Հայաստանը։ Եթե Հայաստանը սահմանափակվի արտաքին աջակցություն ակնկալելով, ապա կրկին կհայտնվի պատմության նույն փակուղում, որտեղ որոշումները կայացվում են առանց իր մասնակցության։ Եթե Հայաստանը կարողանա այս իրավիճակը վերածել հնարավորության, ապա կարող է դուրս գալ այդ փակ շրջանից։

Դրա համար անհրաժեշտ է ոչ թե հայտարարությունների, այլ հստակ ռազմավարության լեզու։ Անվտանգության ոլորտում Հայաստանը պետք է կառուցի բազմավեկտոր համակարգ, որտեղ ոչ մի ուղղություն բացարձակ գերիշխող չէ, բայց բոլոր ուղղությունները աշխատում են ազգային շահի համար։ Տնտեսական քաղաքականության մեջ անհրաժեշտ է նվազեցնել արտաքին կախվածությունը՝ զարգացնելով արտադրական ներուժը, ենթակառուցվածքները և տարածաշրջանային կապերը։ Պետական կառավարման ոլորտում առաջնային է ինստիտուցիոնալ կայունությունը, օրենքի գերակայությունը և կանխատեսելիությունը, որոնք ցանկացած արտաքին գործընկերության իրական հիմքն են։

Սակայն նույնիսկ այս ամենը բավարար չէ, եթե բացակայում է գլխավոր գործոնը՝ քաղաքական կամքը։ Ոչ մի գագաթաժողով, ոչ մի արտաքին աջակցություն չի կարող փոխարինել պետության ներքին ուժին։ Ով իր ապագան կապում է ուրիշների որոշումների հետ, պատմության մեջ մնում է որպես օբյեկտ, ոչ թե սուբյեկտ։

Այսօր Հայաստանը կանգնած է ընտրության առաջ, որը ձևական չէ, այլ գոյաբանական։ Կարելի է շարունակել ապրել պատրանքներով՝ սպասելով, որ այս կամ այն ուժը կլուծի մեր խնդիրները։ Բայց պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, թե ինչ արդյունքի է դա բերում։ Եվ կարելի է ընտրել ավելի բարդ, բայց միակ արդյունավետ ճանապարհը՝ սեփական ուժի վրա հիմնված, հաշվարկված և հավասարակշռված քաղաքականություն։

Եվրոպական միության գագաթաժողովը Հայաստանում կարող է դառնալ կարևոր հնարավորություն, բայց միայն այն դեպքում, եթե այն ընկալվի ճիշտ։ Դա ոչ թե վերջնակետ է, այլ սկիզբ, ոչ թե լուծում, այլ գործիք։ Այն կարող է ուժեղացնել Հայաստանը, եթե վերջինս արդեն շարժվում է ուժեղանալու ուղղությամբ։ Հակառակ դեպքում այն պարզապես կդառնա հերթական դրվագ մեծ ուժերի խաղում։

Պատմությունը չի ներում միամտությունը։ Եվ եթե կա մի դաս, որ մենք պարտավոր ենք քաղել մեր անցյալից, ապա սա է՝ մեզ համար ոչ ոք չի կառուցելու ապագա, եթե մենք ինքներս չենք պատրաստվում դա անել։ Մեծ ուժերը կշարունակեն խաղալ իրենց խաղը։ Հարցը միայն այն է՝ Հայաստանը կմնա՞ որպես այդ խաղի դաշտը, թե՞ կդառնա խաղացող։ Յուրաքանչյուր ճգնաժամից հետո ձևավորվում է մի սերունդ, որը սովորում է չհավատալ հեշտ խոստումներին։ Եվ դա բնական է։ Բայց վտանգավոր է, երբ թերահավատությունը վերածվում է հուսահատության։

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ ոչ մի անկում վերջնական չէ, եթե ժողովուրդը պահպանում է իր քաղաքական բանականությունը և հավատը զարգացման հնարավորության հանդեպ։ Հենց այդ գիտակցությունն է տարբերում այն ազգերին, որոնք մնում են ուրիշների խաղի դաշտ, նրանցից, որոնք դառնում են խաղացող։ Հայաստանի ապագան նույնպես կախված է այս ընտրությունից՝ ապրել անցյալի հիասթափություններով, թե օգտագործել դրանք որպես հիմք ավելի հասուն և հաշվարկված պետականության համար։

Տարիներ շարունակ ձևավորվել է մի վտանգավոր մտածողություն, ըստ որի՝ Հայաստանի անվտանգության և զարգացման հարցերը կարող են լուծվել դրսում՝ այս կամ այն կենտրոնում կայացված որոշումներով։ Սակայն իրականությունը հակառակն է ցույց տվել. յուրաքանչյուր անգամ, երբ մեր քաղաքական հաշվարկը փոխարինվել է արտաքին սպասումներով, մենք ոչ թե ուժեղացել ենք, այլ կորցրել ենք ինքնուրույն որոշումներ ընդունելու կարողությունը։ Արտաքին աջակցությունը երբեք չի դառնում արդյունք, եթե այն չի հենվում ներքին հաշվարկի և պետական կամքի վրա։ Ավելի վտանգավոր է մեկ այլ երևույթ՝ երբ արտաքին գործոնների վրա հույս դնելը վերածվում է ներքին անգործության արդարացման։ Երբ պետությունը չի կառուցում իր ռազմավարությունը, չի ձևավորում իր առաջնահերթությունները և չի ամրապնդում իր ինստիտուտները, ապա ցանկացած գագաթաժողով, որքան էլ կարևոր, դառնում է պարզապես ցուցադրական իրադարձություն՝ առանց իրական բովանդակության։ Պետությունը չի թուլանում միայն արտաքին ճնշումներից, այլ առաջին հերթին՝ ներքին դատարկությունից։ Ավելի քան մեկ դար առաջ Հովհաննես Թումանյանը զգուշացնում էր, որ մեծ պետությունները առաջնորդվում են ոչ թե փոքր ժողովուրդների ճակատագրով, այլ իրենց շահերով, և այս իրողությունը չի փոխվել։ Սակայն նույն տրամաբանությունը ունի նաև իր հակադարձ կողմը. պետությունները գոյատևում են ոչ թե ակնկալիքներով, այլ հաշվարկով, և այնտեղ, որտեղ այդ հաշվարկը բացակայում է, այն անխուսափելիորեն փոխարինվում է ուրիշների շահերով։ Եվ հենց այստեղ է մեր ընտրության իրական գինը. ով չի հաշվարկում իր շահը, անխուսափելիորեն դառնում է ուրիշի հաշվարկի նյութ։