Politik.am-ը գրում է. 2014 թվականի հունվարի 29-ին Հայաստանի կառավարությունը հայտարարեց երկրի էներգետիկ համակարգի կարևորագույն օբյեկտներից մեկի՝ Որոտանի հիդրոէլեկտրակայանների համալիրի վաճառքի մասին։ «Սպանդարյան», «Շամբ» և «Տաթև» ՀԷԿ-երը, որոնց ընդհանուր հզորությունը 404 մեգավատ էր, վաճառվում էին ամերիկյան ContourGlobal ընկերությանը։
Գործարքի նախնական փուլում հրապարակվում էր 120 միլիոն դոլարի վաճառքի և 70 միլիոն դոլարի նախատեսվող ներդրումների մասին տեղեկություն։ Հետագայում վաճառքի արժեքը ներկայացվեց 180 միլիոն դոլար։ Գործարքի ավարտը տեղի ունեցավ 2015 թվականին։
Վաճառքը նախապատրաստվել էր Տիգրան Սարգսյանի կառավարության օրոք, իսկ վերջնական գործընթացն իրականացվեց Հովիկ Աբրահամյանի վարչապետության շրջանում։
Սակայն գործարքի մասին հայտարարությունից անմիջապես հետո մամուլում սկսեցին ի հայտ գալ տեղեկություններ, որոնք կասկածի տակ էին դնում վաճառքի օրինականությունը, ֆինանսական նպատակահարմարությունը և գնորդի իրական շահառուների հարցը։
Հետագայում գործարքի թափանցիկության վերաբերյալ խնդիրներ արձանագրվեցին նաև միջազգային կառույցների և հայկական հակակոռուպցիոն կազմակերպությունների ուսումնասիրություններում։
Ի՞նչ խնդիրներ էին տեսել մամուլն ու միջազգային կառույցները
Որոտանի ՀԷԿ-երի վաճառքի վերաբերյալ առաջին աղմկահարույց հրապարակումներից մեկը պատկանում էր «Ժողովուրդ» օրաթերթին։
2014 թվականի մարտին հրապարակված հետաքննություններում թերթն ուշադրություն էր հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ գործարքի հիմքում ընկած էր կառավարության՝ 2013 թվականի նոյեմբերի 21-ի N1496-Ա որոշումը, որի հրապարակայնության և ընդունման ընթացակարգերի վերաբերյալ լուրջ հարցեր կային։
Առանձնապես ուշագրավ բացահայտումներ էր արել նաև «Հետք» պարբերականը։
2014 թվականի փետրվարի 14-ին Սամվել Ավագյանի և Լևոն Հայրապետյանի հեղինակած «Նոր մանրամասներ Որոտանի հէկի վաճառքի մասին» հոդվածում ներկայացվել էին գործարքի ֆինանսական և սեփականատիրական կառուցվածքի վերաբերյալ կարևոր տեղեկություններ։
Պարզվում էր, որ Հայաստանում գրանցված «Քոնթուրգլոբալ Հիդրո Կասկադ» ՓԲԸ-ի սկզբնական միակ բաժնետերը Լյուքսեմբուրգում գրանցված «Քոնթուրգլոբալ Տերրա Հոլդինգս» ընկերությունն էր։
Սակայն 2013 թվականի հոկտեմբերի 15-ին բաժնետերը փոխվել էր։ Ընկերության նոր սեփականատեր էր դարձել ԱՄՆ Դելավեր նահանգի Վիլմինգտոն քաղաքում գրանցված «Սի-Ջի Սոլյուշնս Գլոբալ Հոլդինգ Քամփնի» ընկերությունը։
Դելավերը հայտնի է ընկերությունների գրանցման համար նպաստավոր իրավական և հարկային պայմաններով։ Ռազմավարական նշանակության պետական ակտիվի գնորդի սեփականատիրական փոփոխությունն անմիջապես գործարքից առաջ կարևոր հանգամանք էր, որը պահանջում էր պարզաբանում։
«Հետքի» հրապարակման մեջ ուշադրություն էր հրավիրվում նաև վաճառքի հնարավոր հետևանքներին։
Այդ ժամանակ Որոտանի ՀԷԿ-երի արտադրած էլեկտրաէներգիան համակարգին մատակարարվում էր բավական ցածր՝ մեկ կիլովատժամը 4,6 դրամ սակագնով։
Մինչդեռ պարբերականի ուսումնասիրած ֆինանսական կանխատեսումներով՝ գնորդի տարեկան հասույթը հետագայում պետք է էապես աճեր՝ շուրջ 20 միլիոն դոլարից տասը տարվա ընթացքում հասնելով 55 միլիոնի, իսկ 25 տարվա հեռանկարում՝ 75 միլիոն դոլարի։
«Հետքի» հաշվարկներով՝ միայն տարեկան 50 միլիոն դոլարի հասույթ ապահովելու համար էլեկտրաէներգիայի վաճառքի սակագինը պետք է հասներ շուրջ 16–17 դրամի՝ մեկ կիլովատժամի դիմաց։
«Հետքը» բացահայտել էր նաև քաղաքական և տնտեսական առումով մեկ այլ կարևոր պայման։
Ըստ պարբերականի՝ պայմանագրի հավելվածներից մեկով նախատեսվում էր, որ Որոտանի ՀԷԿ-երի արտադրած էլեկտրաէներգիան չի կարող ուղղվել դեպի Իրան։
Հոդվածի համաձայն՝ այդ պայմանը պետք է հանգեցներ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի որոշման փոփոխությանը՝ բացառելով Որոտանի մասնակցությունն Իրանի հետ էլեկտրաէներգիայի փոխհոսքերին։
Եթե այդ պայմանը պահպանվել է վերջնական պայմանագրում, ապա առաջանում է կարևոր հարց. ինչո՞ւ էր ամերիկյան ընկերության հետ գործարքում սահմանափակվում հայկական էներգետիկ ակտիվի օգտագործումը հարևան Իրանի հետ տնտեսական հարաբերություններում։
Այդ սահմանափակման իրական բովանդակությունը և հետագա ճակատագիրը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել վերջնական պայմանագրի հավելվածները։
Առավել ուշագրավն այն է, որ գործարքի թափանցիկության վերաբերյալ մտահոգությունները միայն հայկական մամուլով չէին սահմանափակվում։
Համաշխարհային բանկը Հայաստանի էներգետիկ ոլորտին նվիրված իր ուսումնասիրությունում արձանագրել էր, որ ոլորտի կառավարման խնդիրներից մեկը խոշոր էներգետիկ ակտիվի վաճառքն էր ուղղակի բանակցությունների միջոցով։
Բանկն ուշադրություն էր հրավիրել նաև այն հանգամանքի վրա, որ Որոտանի վաճառքի պայմանների և Հայաստանի համար դրա օգուտների վերաբերյալ հանրությանը բավարար տեղեկություններ չէին ներկայացվել։
2020 թվականին «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնը, անդրադառնալով մասնավորեցման գործընթացներին, կրկին բարձրացրել էր Որոտանի գործարքի թափանցիկության հարցը։
Կազմակերպության ուսումնասիրությունում նշվում էր, որ նույնիսկ իշխանափոխությունից հետո գործարքի սկզբնական փաստաթղթերից մեկը շարունակում էր փակ մնալ հանրության համար։
Մասնավորապես, 2020 թվականի հունվարի 21-ին վարչապետի աշխատակազմը մերժել էր այն տրամադրելու հարցումը՝ պատճառաբանելով, որ փաստաթուղթն ունի գաղտնիության դրոշմագիր։
Ի՞նչ իրավախախտումների մասին էին բարձրաձայնում
Որոտանի ՀԷԿ-երի վաճառքի առնչությամբ բարձրացված իրավական հարցերը մի քանիսն էին։
Առաջինը պետական գույքի մասնավորեցման օրենսդրության հնարավոր շրջանցումն էր։
«Ժողովուրդ» օրաթերթի հետաքննության համաձայն՝ պետական սեփականություն հանդիսացող համալիրի գույքը վաճառվել էր առանց պետական գույքի մասնավորեցման ծրագրում ընդգրկելու և Ազգային ժողովի քննարկմանը ներկայացնելու։
Կառավարությունն այլ իրավական մեկնաբանություն ուներ։ Պաշտոնական դիրքորոշմամբ՝ գործարքն իրականացվել էր պետական ընկերության գույքի օտարման համար նախատեսված իրավական ընթացակարգով, ոչ թե բաժնետոմսերի մասնավորեցմամբ։
Հետևաբար, իրավական վեճի առանցքում հենց այն հարցն էր, թե արդյոք գործարքի ընտրված ձևը թույլ էր տալիս չկիրառել պետական գույքի մասնավորեցման համար նախատեսված պահանջները։
Երկրորդ խնդիրը ռազմավարական նշանակության ջրամբարների կարգավիճակն էր։
2013 թվականի նոյեմբերի 21-ի կառավարության որոշմամբ «Որոտան» ընկերության կանոնադրական կապիտալում ներառվել էին Սպանդարյանի, Անգեղակոթի, Տոլորսի և Շամբի ջրամբարները։
Մամուլում հարց էր բարձրացվել, թե արդյոք դրանց ներառումը վաճառվող գույքի կազմում չէր հակասում «Ջրի ազգային ծրագրի մասին» օրենքի պահանջներին։
Այստեղ վճռորոշ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, թե վերջնական պայմանագրով ջրամբարների նկատմամբ ինչ սեփականության կամ օգտագործման իրավունքներ են փոխանցվել գնորդին։
Երրորդ խնդիրը վաճառքից ստացված գումարի տնօրինումն էր։
«Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ»-ի ուսումնասիրությունում ներկայացվում էր, որ վաճառքի գումարները փոխանցվել են «Որոտան» ընկերության հաշվին, ոչ թե անմիջապես պետական բյուջե։
Հարց է առաջանում՝ ինչպե՞ս է տնօրինվել պետական ակտիվի վաճառքից ստացված 180 միլիոն դոլարը, և ի՞նչ իրավական հիմքով են կատարվել հետագա փոխանցումները։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև գույքի հետագա գրավադրումը։
2016 թվականի դեկտեմբերին «Ժողովուրդ» օրաթերթը տեղեկացրել էր, որ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովը թույլատրել էր գրավադրել Որոտանի համալիրի երեք ՀԷԿ-երը։
Ուշագրավ է նաև այն, որ 2014 թվականի հուլիսին վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանն ինքը անընդունելի էր համարել գործարքի պայմաններից մի քանիսը, մասնավորապես՝ գնորդի համար նախատեսված 23,5 տոկոս շահութաբերության ցուցանիշը։
Ստացվում է, որ գործարքի ֆինանսական պայմանները հարցեր էին առաջացնում նույնիսկ այն իշխանության ներսում, որի օրոք այն կնքվել էր։
Միքայել Մինասյանի անունն ինչպե՞ս հայտնվեց գործարքի շուրջ
Որոտանի ՀԷԿ-երի վաճառքի պատմության ամենաուշագրավ հանգամանքներից մեկը Սերժ Սարգսյանի փեսայի՝ Միքայել Մինասյանի անվան շրջանառությունն է։
2020 թվականին «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնի ուսումնասիրությունում, հղում անելով մամուլի հրապարակումներին, նշվում էր, որ Միքայել Մինասյանն աջակցել է այս գործարքին։
Նրա հնարավոր առնչության մասին լրացուցիչ տեղեկություններ ներկայացվեցին Factor TV-ի՝ 2020 թվականի օգոստոսի հրապարակման մեջ։
Լրատվամիջոցը հիշեցրել էր, որ «Քոնթուր Գլոբալ Հիդրո Կասկադ» ընկերության գլխավոր տնօրենն Արա Հովսեփյանն էր, որին ներկայացնում էր որպես Միքայել Մինասյանի ընկեր։
Հովսեփյանը մինչ այդ ղեկավարել էր «Հազարամյակի մարտահրավերներ» հիմնադրամ-Հայաստան և «Հյուսիս–Հարավ ճանապարհային միջանցք» ծրագրերի իրականացման կառույցները։
Նույն հրապարակման մեջ այսօր արդեն ՀՀ նախագահի պաշտոնը զբաղեցնող Վահագն Խաչատրյանը գործարքի վերաբերյալ մի շարք ուշագրավ պնդումներ էր արել։
Նրա խոսքով՝ գնորդ ընկերությունը Հայաստանում գրանցված էր Միքայել Մինասյանի գրասենյակի հասցեում։
Խաչատրյանը նաև կասկածի տակ էր դրել համալիրի ձեռքբերման ֆինանսավորման մեխանիզմը՝ ուշադրություն հրավիրելով հետագա գրավադրման և բանկային վարկավորման հանգամանքների վրա։
Այս տեղեկությունները հատկապես հետաքրքիր են «Հետքի»՝ 2014 թվականի հետաքննության համատեքստում։
Եթե «Հետքը» դեռևս գործարքի նախապատրաստման փուլում բացահայտել էր գնորդի սեփականատիրոջ փոփոխությունը և Դելավերում գրանցված ընկերության մասնակցությունը, ապա տարիներ անց հրապարակային քննարկումներում հայտնվել էին նաև Հայաստանում գնորդի ներկայացուցչության, դրա հասցեի և Միքայել Մինասյանի շրջապատի հետ հնարավոր կապերի մասին պնդումներ։
Շարունակությունը՝ սկզբնաղբյուրում:
